Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin en önemli tarih ve kültür merkezlerinden biri olan Diyarbakır, binlerce yıllık geçmişi, görkemli surları, tarihî camileri, hanları, kiliseleri, köprüleri ve zengin mutfağıyla Türkiye’nin en etkileyici şehirlerinden biridir.
Dicle Nehri’nin kıyısında gelişen kent; Hurri, Mitanni, Urartu, Asur, Pers, Roma, Bizans, Artuklu, Akkoyunlu, Safevi ve Osmanlı gibi çok sayıda medeniyetin izlerini taşır. Özellikle Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri, kentin tarihî ve doğal kimliğinin en önemli simgelerindendir.
1. Diyarbakır Surları
Diyarbakır’ın simgesi olan Diyarbakır Surları, şehrin en önemli tarihî yapısıdır.
Bazalt taşından inşa edilen surlar, yaklaşık 5 kilometre uzunluğundaki savunma sistemiyle kenti çevreler. Üzerlerinde çok sayıda burç, kapı, kitabe ve kabartma bulunur.
Surların en etkileyici bölümleri özellikle Dağkapı, Urfakapı, Mardinkapı ve Yenikapı çevresindedir.
Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri, UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer almaktadır.
2. Keçi Burcu
Diyarbakır Surları üzerindeki en tanınmış burçlardan biri olan Keçi Burcu, kentin en güzel seyir noktalarından biridir.
Burçtan Hevsel Bahçeleri, Dicle Nehri ve çevredeki tarihî şehir dokusu görülebilir.
Özellikle gün doğumu ve gün batımı saatlerinde etkileyici manzaralar sunar.
3. Dağkapı
Dağkapı, Diyarbakır Surları’nın kuzeydeki önemli kapılarından biridir.
Kapının çevresi günümüzde şehrin hareketli merkezlerinden biridir. Tarihî surların görkemini görmek ve eski şehir bölgesine giriş yapmak için önemli bir başlangıç noktasıdır.
4. Urfakapı
Surların tarihî kapılarından biri olan Urfakapı, Diyarbakır’ın geleneksel şehir dokusunu keşfetmek isteyenlerin görebileceği önemli yapılardandır.
Kapı çevresindeki surlar ve burçlar, eski Diyarbakır savunma sisteminin büyüklüğünü gösterir.
5. Mardinkapı
Diyarbakır Surları’nın güney kesiminde bulunan Mardinkapı, tarihî kent merkezinin önemli girişlerinden biridir.
Çevresindeki surlar ve geleneksel mahalle dokusu, Diyarbakır’ın eski şehir karakterini yansıtır.
6. Hevsel Bahçeleri
Dicle Nehri ile Diyarbakır Surları arasında uzanan Hevsel Bahçeleri, şehrin en önemli doğal ve kültürel miras alanlarından biridir.
Binlerce yıldır tarım yapılan bahçeler, kentin tarihî yaşamında önemli bir rol oynamıştır.
Bugün kuşlar ve diğer canlılar için de önemli bir yaşam alanı oluşturan Hevsel Bahçeleri, doğa yürüyüşleri ve fotoğrafçılık açısından değerlidir.
7. On Gözlü Köprü
Dicle Nehri üzerinde bulunan On Gözlü Köprü, Diyarbakır’ın en tanınmış tarihî köprülerinden biridir.
Artuklu dönemine ait köprü, on kemerli yapısıyla dikkat çeker. Dicle Nehri ve çevresindeki doğal manzarayla birlikte özellikle gün batımında oldukça etkileyici bir görüntü oluşturur.
Köprü çevresi piknik, yürüyüş ve fotoğrafçılık için de tercih edilir.
8. Diyarbakır Ulu Camii
Şehir merkezindeki Diyarbakır Ulu Camii, Anadolu’nun en eski ve önemli camilerinden biridir.
Yapının geçmişinin çok daha eski dönemlere uzandığı düşünülür ve farklı medeniyetlerin mimari izlerini taşır.
Avlusundaki sütunlar, kemerler ve taş işçiliği dikkat çekicidir.
Diyarbakır’ın tarihî merkezini gezerken mutlaka görülmelidir.
9. Hasan Paşa Hanı
Diyarbakır’ın en güzel tarihî hanlarından biri olan Hasan Paşa Hanı, Ulu Camii’nin hemen yakınındadır.
Osmanlı döneminde ticaret amacıyla kullanılan han, günümüzde geleneksel atmosferiyle ziyaretçilerin uğrak noktasıdır.
Avlusunda kahvaltı yapmak, kahve veya çay içmek ve geleneksel ürünleri keşfetmek mümkündür.
10. Sülüklü Han
Diyarbakır’ın tarihî hanları arasında bulunan Sülüklü Han, geleneksel taş mimarisiyle dikkat çeker.
Han, tarihî çarşıların arasında yer alır ve özellikle geleneksel atmosferini koruyan avlusu ile ilgi görür.
11. Cahit Sıtkı Tarancı Müzesi
Ünlü Türk şairi Cahit Sıtkı Tarancı’nın doğduğu ev, geleneksel Diyarbakır konut mimarisinin güzel örneklerinden biridir.
Bazalt taşından yapılan ev, avlusu, odaları ve geleneksel mimari detaylarıyla dönemin yaşam biçimini yansıtır.
12. Ziya Gökalp Müzesi
Diyarbakır’da doğan önemli düşünür ve yazar Ziya Gökalp’in doğduğu ev, günümüzde müze olarak ziyaret edilebilir.
Müze, hem Ziya Gökalp’in hayatı hem de geleneksel Diyarbakır ev mimarisi hakkında bilgi edinmek için önemlidir.
13. Diyarbakır Arkeoloji Müzesi
Diyarbakır ve çevresinin binlerce yıllık tarihini keşfetmek isteyenler için Diyarbakır Arkeoloji Müzesi önemli bir duraktır.
Müzede bölgedeki farklı uygarlıklara ait arkeolojik eserler sergilenmektedir.
Özellikle kentteki tarihî alanları ziyaret etmeden önce müzeyi görmek, bölgenin geçmişini daha iyi anlamaya yardımcı olur.
14. Saint George Kilisesi
Diyarbakır’ın tarihî Sur ilçesinde bulunan Saint George Kilisesi, kentin çok kültürlü geçmişini yansıtan önemli yapılardan biridir.
Bazalt taş mimarisi ve tarihî konumuyla dikkat çeker.
Sur bölgesindeki tarihî yapıların arasında ziyaret edilebilir.
15. Surp Giragos Ermeni Kilisesi
Diyarbakır’ın çok kültürlü geçmişinin önemli simgelerinden biri olan Surp Giragos Kilisesi, Sur ilçesinde bulunur.
Yapı, Diyarbakır’daki Ermeni kültürel mirasının en önemli örneklerinden biridir.
Tarihî Sur bölgesini gezerken görülebilecek önemli yapılardandır.
16. Dört Ayaklı Minare
Diyarbakır’ın en dikkat çekici tarihî yapılarından biri olan Dört Ayaklı Minare, Şeyh Mutahhar Camii’nin minaresidir.
Minare dört sütun üzerine yükselir ve Diyarbakır’ın özgün mimari eserlerinden biri olarak kabul edilir.
17. Şeyh Mutahhar Camii
Dört Ayaklı Minare’nin bulunduğu Şeyh Mutahhar Camii, Sur ilçesindeki önemli tarihî camilerden biridir.
Caminin en dikkat çekici özelliği, üzerinde yükselen dört ayaklı minaresidir.
18. Behram Paşa Camii
Osmanlı döneminden kalan Behram Paşa Camii, Diyarbakır’ın önemli tarihî camilerinden biridir.
Mimarisi, taş işçiliği ve özellikle giriş bölgesindeki detaylarıyla dikkat çeker.
19. Fatih Paşa Camii
Diyarbakır’ın ilk Osmanlı dönemi camilerinden biri olarak kabul edilen Fatih Paşa Camii, halk arasında Kurşunlu Camii olarak da bilinir.
Sur ilçesindeki tarihî yapı, Osmanlı mimarisinin Diyarbakır’daki önemli örneklerindendir.
20. İskender Paşa Konağı
Diyarbakır’ın geleneksel konak mimarisini görmek isteyenler için İskender Paşa Konağı önemli yapılardan biridir.
Geleneksel taş mimarisi ve geniş avlulu yapısı, kentin tarihî konut kültürünü yansıtır.
21. Gazi Köşkü
Dicle Nehri’ne hâkim bir noktada bulunan Gazi Köşkü, Diyarbakır’ın önemli tarihî ve doğal manzara noktalarından biridir.
Köşk çevresinden Dicle Nehri ve çevresindeki yeşil alanlar görülebilir.
Dinlenmek, manzara seyretmek ve fotoğraf çekmek için tercih edilir.
22. Eğil
Diyarbakır’ın kuzeyindeki Eğil, tarihî ve doğal güzellikleriyle dikkat çeken ilçelerden biridir.
İlçede kaya mezarları, tarihî kalıntılar, baraj gölü ve doğal manzaralar bir arada bulunur.
Eğil özellikle inanç, tarih ve doğa turizmini birleştirmek isteyenler için ilginç bir rotadır.
23. Eğil Peygamberler Tepesi
Eğil çevresi, çok sayıda peygamber ve dinî şahsiyetle ilişkilendirilen anlatıları nedeniyle önemli bir inanç turizmi merkezidir.
Tarihî ve dinî açıdan önemli kabul edilen alanlar, bölgeye gelen ziyaretçilerin ilgisini çekmektedir.
24. Eğil Kalesi
Kayalık bir yükselti üzerinde bulunan Eğil Kalesi, ilçenin en dikkat çekici tarihî yapılarındandır.
Kalenin bulunduğu yüksek noktadan çevredeki baraj gölü ve dağlık arazi görülebilir.
25. Eğil Baraj Gölü
Eğil çevresindeki Dicle Baraj Gölü, Diyarbakır’ın doğal manzara açısından en dikkat çekici alanlarından biridir.
Göl çevresinde tekne gezileri ve manzara seyri gibi aktiviteler yapılabilir.
Tarihî Eğil Kalesi ile göl manzarasının birleşimi oldukça etkileyicidir.
26. Çermik Kaplıcaları
Diyarbakır’ın Çermik ilçesi, termal kaynakları ile tanınmaktadır.
Kaplıcalar, dinlenme ve termal turizm açısından bölgenin önemli merkezlerinden biridir.
Çermik, tarih ve doğa gezisine termal dinlenme eklemek isteyenler için uygun bir alternatiftir.
27. Hilar Mağaraları
Çermik ilçesindeki Hilar Mağaraları, kaya oluşumları ve tarihî yerleşim izleriyle dikkat çeker.
Yakındaki Çayönü Tepesi ile birlikte düşünüldüğünde bölgenin insanlık tarihindeki önemini daha iyi anlamak mümkündür.
28. Çayönü Tepesi
Diyarbakır’ın Ergani ilçesi yakınlarında bulunan Çayönü Tepesi, Neolitik dönem araştırmaları açısından son derece önemli bir arkeolojik alandır.
Yerleşik hayata geçiş süreci, tarım ve erken köy yaşamı hakkında önemli bilgiler sunan Çayönü, tarih öncesi dönemlere meraklı ziyaretçiler için özel bir destinasyondur.
29. Malabadi Köprüsü
Diyarbakır’ın Silvan ilçesi yakınlarında bulunan Malabadi Köprüsü, bölgenin en etkileyici tarihî köprülerinden biridir.
Artuklu dönemine ait köprü, özellikle büyük sivri kemeriyle dikkat çeker.
Dicle Nehri havzasının tarihî ulaşım ağını anlamak açısından da önemlidir.
30. Silvan
Diyarbakır’ın tarihî ilçelerinden biri olan Silvan, çok sayıda tarihî yapı ve doğal güzelliğe sahiptir.
Malabadi Köprüsü, Hasuni Mağaraları ve tarihî camiler ilçenin başlıca turistik değerleri arasındadır.
31. Hasuni Mağaraları
Silvan yakınlarında bulunan Hasuni Mağaraları, kayalara oyulmuş yerleşim alanları, ibadet mekânları ve çeşitli yapı kalıntılarıyla dikkat çeker.
Bölgenin tarih boyunca farklı topluluklar tarafından kullanıldığını gösteren önemli bir kültürel mirastır.
32. Zerzevan Kalesi
Diyarbakır’ın Çınar ilçesinde bulunan Zerzevan Kalesi, Roma döneminden kalma önemli bir askerî yerleşimdir.
Antik Samachi yerleşimiyle ilişkilendirilen kale, Roma’nın doğu sınırındaki savunma sisteminin önemli noktalarından biriydi.
Alan içerisinde surlar, yerleşim yapıları, yeraltı yapıları ve Mithras Tapınağı gibi kalıntılar bulunmaktadır.
33. Mithras Tapınağı
Zerzevan Kalesi içerisinde bulunan Mithras Tapınağı, Roma dönemindeki Mithras kültü açısından son derece önemli bir arkeolojik yapıdır.
Yeraltına oyulmuş tapınak, Roma askerlerinin inanç dünyasını anlamak açısından dikkat çekici bir örnektir.
34. Kulp ve Zengin Doğası
Diyarbakır’ın kuzeydoğusundaki Kulp, dağlık yapısı, vadileri, ormanları ve doğal alanlarıyla farklı bir yüzünü gösterir.
Doğa yürüyüşü ve kırsal turizm açısından değerlendirilebilecek bölgeler bulunmaktadır.
Diyarbakır’da Yapılabilecek Aktiviteler
Tarih ve Kültür Turu
Diyarbakır Surları, Ulu Camii, Hasan Paşa Hanı, Dört Ayaklı Minare ve tarihî Sur sokaklarında yürüyerek şehrin tarihî dokusu keşfedilebilir.
Arkeoloji Gezisi
Zerzevan Kalesi → Çayönü → Hilar Mağaraları → Eğil → Diyarbakır Arkeoloji Müzesi gibi rotalar oluşturulabilir.
Fotoğrafçılık
Diyarbakır Surları, Keçi Burcu, Hevsel Bahçeleri, On Gözlü Köprü, Eğil ve Zerzevan Kalesi fotoğrafçılık için oldukça değerlidir.
Doğa Gezileri
Hevsel Bahçeleri, Dicle Nehri çevresi, Eğil Baraj Gölü ve Kulp çevresi doğa gezileri için değerlendirilebilir.
Termal Turizm
Çermik kaplıcaları, şehir gezisine termal dinlenme eklemek isteyenler için uygun bir seçenektir.
Diyarbakır’da Ne Yenir?
Diyarbakır, Güneydoğu Anadolu mutfağının en önemli merkezlerinden biridir.
Şehirde özellikle:
- Diyarbakır kebabı
- Ciğer kebabı
- Kaburga dolması
- İçli köfte
- Mumbar dolması
- Meftune
- Patlıcan meftunesi
- Sumaklı ekşili yemekler
- Serbizer
- Burma kadayıf
- Diyarbakır karpuzu
denenebilir.
Özellikle kaburga dolması ve meftune, Diyarbakır mutfağının karakteristik yemekleri arasında yer alır.
Diyarbakır’dan Ne Alınır?
Diyarbakır’dan:
- Bakırcılık ürünleri
- Gümüş takılar
- El dokuması ürünler
- Yöresel baharatlar
- Kurutulmuş biber ve patlıcan
- Karacadağ pirinci
- Pekmez
- Yöresel tatlılar
- Diyarbakır karpuzu ve karpuz ürünleri
alınabilir.
Tarihî çarşılar, geleneksel el sanatlarını ve yöresel ürünleri keşfetmek için en uygun yerlerdir.
Diyarbakır Kaç Günde Gezilir?
Diyarbakır şehir merkezini görmek için 2 gün, çevredeki önemli tarihî alanları da eklemek için 3-4 gün ayırmak idealdir.
1. Gün – Sur ve Tarihî Merkez
Dağkapı → Diyarbakır Surları → Ulu Camii → Hasan Paşa Hanı → Sülüklü Han → Dört Ayaklı Minare → Şeyh Mutahhar Camii → tarihî çarşılar
2. Gün – Dicle ve Hevsel
Hevsel Bahçeleri → Keçi Burcu → Gazi Köşkü → On Gözlü Köprü → Dicle Nehri
3. Gün – Zerzevan ve Çınar
Zerzevan Kalesi → Mithras Tapınağı → Çınar çevresi
4. Gün – Eğil veya Çermik
Eğil Kalesi → Eğil Baraj Gölü → Peygamberler Tepesi
veya
Çermik Kaplıcaları → Hilar Mağaraları → Çayönü Tepesi
Diyarbakır’da Görülmesi Gereken En Önemli Yerler
- Diyarbakır Surları
- Keçi Burcu
- Hevsel Bahçeleri
- On Gözlü Köprü
- Diyarbakır Ulu Camii
- Hasan Paşa Hanı
- Sülüklü Han
- Dört Ayaklı Minare
- Şeyh Mutahhar Camii
- Surp Giragos Ermeni Kilisesi
- Saint George Kilisesi
- Cahit Sıtkı Tarancı Müzesi
- Ziya Gökalp Müzesi
- Diyarbakır Arkeoloji Müzesi
- Gazi Köşkü
- Eğil Kalesi
- Eğil Baraj Gölü
- Malabadi Köprüsü
- Hasuni Mağaraları
- Çayönü Tepesi
- Hilar Mağaraları
- Çermik Kaplıcaları
- Zerzevan Kalesi
- Mithras Tapınağı
- Silvan
- Kulp
Diyarbakır Gezi Rotaları
Tarihî Sur Rotası
Dağkapı → Surlar → Ulu Camii → Hasan Paşa Hanı → Sülüklü Han → Dört Ayaklı Minare → Şeyh Mutahhar Camii → Surp Giragos Kilisesi
Dicle ve Doğa Rotası
Keçi Burcu → Hevsel Bahçeleri → Gazi Köşkü → On Gözlü Köprü → Dicle Nehri
Antik Çağ Rotası
Diyarbakır → Zerzevan Kalesi → Mithras Tapınağı → Çayönü → Hilar Mağaraları
Eğil Rotası
Diyarbakır → Eğil Kalesi → Peygamberler Tepesi → Eğil Baraj Gölü → tekne turu
Silvan Rotası
Diyarbakır → Silvan → Hasuni Mağaraları → Malabadi Köprüsü
Diyarbakır’ı Ziyaret İçin En Uygun Dönem
Diyarbakır’da yaz ayları oldukça sıcak geçebilir. Bu nedenle ilkbahar ve sonbahar, şehir ve çevresindeki açık hava alanlarını gezmek için daha uygun dönemlerdir.
Mart-Mayıs döneminde hava genellikle daha ılımandır. Surlar, Hevsel Bahçeleri, Zerzevan Kalesi ve diğer açık hava alanlarını gezmek daha rahat olur.
Eylül-Kasım ayları da tarih ve kültür gezileri açısından elverişlidir.
Yaz aylarında gezi planlanıyorsa özellikle açık hava alanlarının sabah erken veya akşam saatlerinde ziyaret edilmesi daha rahat olacaktır.
Diyarbakır, tarih, arkeoloji, mimari, inanç, gastronomi ve doğanın bir arada bulunduğu çok katmanlı bir turizm destinasyonudur.
Şehrin merkezinde Diyarbakır Surları, Hevsel Bahçeleri, Ulu Camii, Hasan Paşa Hanı, Dört Ayaklı Minare ve tarihî Sur bölgesi mutlaka görülmelidir. Dicle Nehri kıyısındaki On Gözlü Köprü ve Gazi Köşkü ise şehrin doğal manzaralarını keşfetmek için idealdir.
Şehir dışına çıkıldığında Zerzevan Kalesi ve Mithras Tapınağı, Roma döneminin doğu sınırını; Çayönü Tepesi, Neolitik dönemde yerleşik yaşamın gelişimini; Eğil ve Malabadi Köprüsü ise bölgenin Orta Çağ tarihini keşfetme fırsatı sunar.
Diyarbakır için kapsamlı bir gezi planı şu şekilde oluşturulabilir:
Diyarbakır Sur → Hevsel Bahçeleri → Dicle Nehri → On Gözlü Köprü → Zerzevan Kalesi → Eğil → Çayönü → Silvan → Malabadi Köprüsü.
Bu rota sayesinde Diyarbakır’ın antik çağlardan Neolitik döneme, Roma ve Orta Çağ’dan Osmanlı dönemine kadar uzanan tarihini; doğal güzelliklerini ve zengin Güneydoğu Anadolu kültürünü bir arada keşfetmek mümkündür.